Onze Lieve Vrouw Geboortekerk Berkel klaar voor de toekomst

Onze Lieve Vrouw Geboortekerk in Berkel is verbouwd en vernieuwd.

Tekst: Kees Posthumus | Beeld: Jan Willem Dragt

Er staan 276 nieuwe palen onder de verbouwde, vernieuwde Onze Lieve Vrouwe Geboortekerk aan de Noordeindseweg in Berkel. In de verdiepte kelder onder de kerk ontstond een strakke multifunctionele zaal.

De OLV Geboortekerk is een van de parochiekernen van de Christus Koning Parochie. De andere parochiekernen zijn Bergschenhoek, Nootdorp, Bleiswijk en Pijnacker. De kerk van Berkel stond bijna op instorten. De 320 houten palen onder kerk en pastorie waren aangetast door de houtpest. De noodzaak voor een nieuwe fundering zette een proces van vernieuwing binnen de parochie in gang. Architect Minke Oosterlaan ontwierp in verschillende deelopdrachten het vernieuwde kerkgebouw. “Ik ben hier gedoopt, mijn ouders namen me mee naar deze kerk en ik kom er regelmatig. Het was een eer om het kerkgebouw weer bij de tijd te brengen. Het was een intensieve periode. Het lukte om samen met vrijwilligers, kerkbestuurders en bisdom het plan op een hoger niveau te brengen. De veranderingen zijn niet erg groots en ingrijpend, eerder subtiel en bescheiden. Maar het is goed gelukt om de kerk een andere uitstraling te geven en voor te bereiden op de toekomst. Voorheen en gaandeweg hebben we heel wat discussies gevoerd. Zoveel hoofden, zoveel zinnen. Nu zijn de reacties erg positief en blijkt het vanzelfsprekend te zijn dat het is zoals het is.”

Lichtere banken
Zittend op de trappen naar het altaar vertelt architect Minke Oosterlaan wat er in de kerkzaal veranderde. En wat er overduidelijk en beeldbepalend bleef: de banken.
Oosterlaan: “Het was een wens vanuit het bisdom dat de banken zouden blijven. Ook de parochianen kozen in meerderheid voor behoud van banken, in plaats van stoelen. Banken zitten tegenwoordig ook prima en ze horen bij het kerkgevoel en de warme uitstraling van de kerk.”
Aan de achterkant verdwenen een paar rijen banken, om ruimte te scheppen bij de ingang. De hoofdingang onder de toren is hersteld. Aan de kant van de kerk waar een Jozefbeeld staat, kwam met een trap de verbinding met het kelderniveau. Aan de Mariakant is een plateaulift gemaakt, keurig weggewerkt en onopvallend. Oosterlaan: “Als je voorheen binnenkwam, gaf de kerk een donkere, sombere indruk. Je liep recht tegen de achterkant van de donkere banken aan. Dat wilden we anders, zonder al te forse ingrepen. De banken waren van donker eikenhout, ze zijn nu gebeitst in licht vergrijsd eiken. Daardoor komen onder andere de prachtige kleuren van het glas-in-lood veel beter uit. Uit de kleuren van het glas kwam de kleur groen, voor de bekleding van de banken.”

Eisen bisdom
Veel parochianen gaven ruime bedragen voor de verbouwing en herinrichting en stelden als voorwaarde dat het gebouw toekomstbestendig zou worden. Niet alleen bouwtechnisch, maar ook wat betreft de inrichting. Dat zou moeten leiden tot een breder gebruik dan voor de eucharistievieringen. Heel eenvoudig is dat niet. De bisdommen zien toe op ingrepen in de kerkzaal, hoe streng ze daarin zijn, verschilt per bisdom. Bisschop Van den Hende en zijn staf, van het bisdom Rotterdam waar Berkel onder valt, keken nauwgezet mee en formuleerden hun eisen aan de ruimte waarin de eucharistie gevierd wordt. Niet alles kan, niet alles mag. Daarbinnen zochten parochie en architect hun weg en dat noemen ze hier ‘een uitdaging’. Oosterlaan: “Er is veel en lang gediscussieerd over de plaats voor de koren van onze kerk. Ook daar gelden regels voor. Bovendien hadden de verschillende koren verschillende ideeën over wat voor hen de beste plek was. Ooit, toen het orgel werd verbouwd, verhuisden de zangers naar beneden, naast een tijdelijk orgel. Daar willen ze eigenlijk ook niet meer weg. Daar komt bij dat het niet voor elk koorlid gemakkelijk is om de trap naar het orgelbalkon te beklimmen. Alles afwegende werd het de plek bij het tijdelijke orgel, aan de Jozefkant. Het koor zit nu op stoelen, waarmee de opstelling flexibeler wordt.”

Techniek
De technische installaties werden vernieuwd door Relisound uit Goes. Honderden meters aan kabel konden worden weggewerkt in de kelder. De geluidsweergave maakt ook het beluisteren van muziek mogelijk. De kerk heeft nu beeldschermen, waardoor ook mensen achterin de kerk veel beter kunnen zien wat er gebeurt.
Van piepschuim met zwart plastic erover werden nep-beeldschermen gemaakt, om te kijken welke impact deze ingreep zou hebben. De angst was dat schermen zouden afleiden van wat er op het altaar gebeurt. Het viel reuze mee. Kerktelevisie is mogelijk, maar nog niet operationeel, ‘we willen het mensen niet te gemakkelijk maken om thuis te blijven’.
De kerk wordt verwarmd door een combinatie van vloerverwarming en luchtverwarming. In de kerkzaal werden de oude banken en een vlonder van 2 centimeter hoog verwijderd. Waar nu de banken staan is een mooi, goed ogend marmoleum gelegd. Op afstand lijkt het natuursteen. Daaronder ligt vloerverwarming met dunne leidingen op noppen. Roosters in de altaartrappen en de reling van het orgelbalkon blazen lucht de kerk in. Oude luchtroosters in het middenpad bleven zitten, verwijderen was te ingewikkeld en kostte te veel geld. Als de parochie de kerkzaal wil gebruiken voor iets anders dan een kerkelijke activiteit, dan zijn er grenzen. En Byzantijns koor met geestelijke muziek? Dat kan, ook als dat koor in andere kleding na de pauze iets vrolijkers zingt. Een shantykoor tijdens het festival voor zeemansliederen? Dat kan niet, ook al is Maria een toevlucht ‘voor hen die zijn in nood op zee’.

Toiletten
Spectaculair zijn de ingrepen in de kelderruimte, toegankelijk via een trap aan de achterkant, aan de Jozefzijde. Oosterlaan combineert hier oud en nieuw in een hip en aansprekend concept. Denk aan de inrichting van trendy restaurants en cafés. Fonkelnieuwe wastafels en toiletten staan in ruimtes waar je de oude muren en zoldering nog goed kunt zien, net als de leidingen onder het plafond. Voor alle duidelijkheid: het is al af, en het werkt. De muren zijn gesausd in een uniforme grijze kleur, dat zorgt voor eenheid en laat moderne details opvallen. Oosterlaan is er zichtbaar tevreden over. Hier kon zij haar creativiteit volop laten stromen. Voor toiletgroepen en nevenruimtes gelden geen liturgische eisen.
De gang langs de toiletten leidt naar een grote, representatieve multifunctionele ruimte, voorheen een oude paardenstal. Hier werden vroeger tijdens de mis de paarden van de kerkgangers gestald. Ringen in de muur met namen van parochianen erboven herinneren hier aan. Ook in deze ruimte combineerde Oosterlaan oud en nieuw, en dat werkt goed. De gebruikte kleur blauw contrasteert met de rode kleuren van de oude muren, die zijn schoongemaakt. Betonnen voorzetwanden zijn logisch opgenomen in het ontwerp. Een vouwwand kan de ruimte in tweeën delen, elke ruimte heeft eigen sanitaire voorzieningen en een uitgiftebalie met kleine keuken. Deze ruimte is te bereiken vanuit de kerkzaal door de trap naar beneden of rechtstreeks van buiten, via een deur op de begane grond. Daardoor worden de gebruiks- en verhuurmogelijkheden vergroot. De parochie heeft een regiegroep die de verhuur van dit ‘Koetshuys’ regelt, met succes. Verschillende organisaties uit het dorp en omstreken weten de zaal te vinden, waaronder de ondernemersvereniging en de Ronde Tafel. De opbrengsten uit verhuur dragen bij aan de exploitatie van het gebouw. Deze regiegroep programmeert ook culturele evenementen onder de noemer ‘Cultuur aan ’t Lint’, genoemd naar de vaart die voor de kerk langs stroomt.

Mariakapel
De OLV-kerk in Berkel is eerder een gebouwencomplex, in plaats van alleen een kerk. Naast de kerk staat een grote pastorie, met een grote tuin. Erachter staat een parochiehuis, met sinds kort een sfeervol terras, dat werd aangelegd door vrijwilliger Koos, met tegels uit zijn eigen tuin. Het gebouw zelf krijgt binnenkort een facelift, Oosterlaan gaat ook hier aan het werk. Ze weten van geen ophouden in Berkel.
Daarnaast een begraafplaats, waar sinds oktober 2018 een splinternieuwe Mariakapel verrees, mede omdat de Mariakapel in de kerkzaal zelf kleiner was geworden. De kosten werden opgebracht door parochianen, een gepensioneerde metselaar wilde het wel bouwen ‘als er niet meer dan tienduizend stenen in zitten’. Ze zijn niet geteld.

La Trappe
Kerkbestuurder Johan van der Burg: “Wij kozen voor een moderne, strakke uitstraling. Kijk naar de grafstenen om je heen, die zijn ook niet meer zoals dertig jaar geleden. Zelfs de kapel is dus toekomstbestendig. Het werd een iets meer dan halfronde vorm, die beschutting biedt. Links en rechts zijn zitjes, die je van buiten niet ziet. Dagelijks komen hier wel twintig, vijfentwintig mensen om een kaarsje aan te steken, te bidden, stil te zijn.” Oosterlaan: “Een van de parochianen had bij de abdij van La Trappe een mooi, half open kapelletje gezien. Dat diende in onze gesprekken over ‘klassiek of modern?’ als voorbeeld. Mijn collega Sanne, zelf niet kerkelijk betrokken, heeft de ontwerpen gemaakt voor het glas-in-lood. Het is een sterk vereenvoudigde, abstracte weergave van moeder Maria met het kindje Jezus. De vrouw van een parochiaan heeft de ramen gemaakt.” In de kerk staat een ander, klassieker beeld van Maria, aangeschaft via Marktplaats.

Parochie: www.parochiechristuskoning.nl/berkel-en-rodenrijs
Architect: www.oosterlaan.com

Dit artikel is gepubliceerd in Kerkmagazine 2019-3.