Nieuw licht voor de Domkerk

Nieuw licht voor Domkerk

In drie maanden kreeg de monumentale Domkerk in Utrecht een compleet vernieuwde installatie voor licht. De bediening, met iPad en smartphone, is een fluitje van een cent.

Meer dan 400.000 bezoekers per jaar, soms wel duizend per uur. Wekelijkse kerkdiensten op zondagen, dagelijkse middaggebeden, regelmatige vespers, vele andere activiteiten. Tientallen, vaak grote verhuringen per jaar, bijvoorbeeld door de Universiteit van Utrecht. Dit is de kerk waar het tot stand komen van de PKN werd gevierd., met koningin Beatrix. Dit is de kerk waar de plechtigheid bij het afscheid van oud-minister Els Borst werd gehouden. De Domkerk in Utrecht, onze nationale kerk, is bijna een bedrijf, met honderden vrijwilligers en beperkte professionele kostersuren. Wat in deze kerk met allure tot nu toe jammerlijk ontbrak: goed en goedkoper licht.

Duur en moeilijk
Jan Kon is kerkrentmeester van Citypastoraat Domkerk Utrecht. Hij staat de betaalde kosters bij met raad en daad en is tevens verantwoordelijk voor geluid, verwarming en licht in de kerk. Er zijn weken dat hij elke dag in de kerk te vinden is. Kon: “De laatste restauratie van de kerk vond 30 jaar geleden plaats. Toen werden er gloeilampen ingedraaid, van 200, 300 Watt, en veel halogeenbuisjes. Dat kostte om te beginnen veel stroom, onze energierekening was aanzienlijk. En de lichtopbrengst matig. Daarnaast was de bediening ingewikkeld. Vijf jaar geleden waren er al eens offertes gevraagd, maar het project was tot stilstand gekomen. Ik heb het opnieuw aangepakt door Hendrik Jan Vermeulen te benaderen. Ik ken hem via de Kerkenbeurs en hij heeft in Utrecht diverse binnenstadskerken nieuw licht gegeven. Hij verzorgde voor ons een informatiemiddag over de diverse mogelijkheden en ontwikkelingen in de wereld van kerkelijk licht.” Kon organiseerde een commissie van deskundigen voor het nieuwe lichtplan. Ook consulteerde hij deskundigen van de centrale Protestantse Gemeente. Kon ging bepaald niet over een nacht ijs. 

Installatie
Samen met koster Toos van Rijn zette Kon de wensen van de kerk op papier en vroeg Vermeulen om daar een plan voor te maken. Hij had een dringende wens: de nieuwe installatie moest worden aangelegd door Verweij Electrotechniek in Nieuwegein. Kon: “Ooit hebben zij hier alle leidingen aangelegd. Zij kennen de kerk tot en met. Bovendien hebben zij veel ervaring met installaties in monumentale kerken. Ik vertrouw dit bedrijf, zij hebben respect voor het monument. Zo maakten zij gebruik van bestaande gaten en zijn de leidingen keurig in de pilaren gekit, bijna onzichtbaar. Een mooi neveneffect is dat er door deze opdracht een vruchtbare samenwerking op gang kwam tussen Verweij en Vermeulen.” De Domkerk wordt veel verhuurd en verhuren zonder licht is lastig. Daarom moest de aanleg van de nieuwe installatie plaatsvinden in een periode dat de kerk minder vaak verhuurd werd. Het karwei startte in januari 2018 en was in april dat jaar afgerond.

Baldakijnen
Hendrik Jan Vermeulen is goed thuis in de binnenstadskerken van Utrecht. Hij ontwierp eerder het licht voor de Jacobikerk, de Nicolaikerk en de Janskerk. Daar bleek een lichtontwerp voor multifunctioneel gebruik positief bij te dragen aan de mogelijkheden voor verhuur. De Domkerk stelde hem voor vele uitdagingen. “De kerk is een monumentaal bouwwerk. Het gaat om de juiste combinatie van direct en indirect licht. In de kerk gebeuren veel verschillende dingen, op verschillende plaatsen. Waar gebeurt wat? Waar vinden de hoogtepunten plaats? Het is ons gelukt om alles recht te doen en zo vele gebruiksmogelijkheden te faciliteren. Een van de uitdagingen was om schaduwwerking te voorkomen. In de kerk zijn vele baldakijnen, waaronder vroeger de heiligenbeelden stonden. Zet je daar strijklicht tegenaan, dan krijg je schaduwen. Dat wil je niet. Ik kwam op het idee om het licht van de wand af te plaatsen, met een reflector van 30 graden omhoog. Dat werkt geweldig, geen schaduw te zien.” Hoog boven in de kerk, op 33 meter hoogte, hangen lampen van 79 Watt die omlaag schijnen. Dat licht is sterk genoeg om op de grond je Liedboek of muziekpartituur te kunnen lezen. Het licht aan de bovenkant schijnt subtiel op het gewelf.

Dimmen
In de afgelopen jaren heeft LEDverlichting een snelle ontwikkeling doorgemaakt. De kleur is beter dan in het begin en de huidige LED-lampen zijn goed te dimmen. Kon: “We hebben hier alleen nog maar LED-lampen. LED-lampen draaien op zwakstroom, 12 of 24 volt. Om van 220 volt naar 12 of 24 te komen heb je zogenaamde drivers nodig. Daarvan zijn er enkele, met meerdere kanalen, aangebracht, centrale drivers, waar vanuit alle armaturen op met een datakabel aangesloten zijn. De bediening van het licht is helemaal geautomatiseerd. Het kan via mijn smartphone of via een iPad. Als internet uit mocht vallen, dan kan het ook nog via knoppen in de regelruimte. Samen met koster Van Rijn heb ik groepen gemaakt. Dat was veel werk, maar het betaalt zich uit. Met één druk op de knop stel je het licht af op het gebruik dat je voor ogen hebt. ‘Dom open licht’, betekent: het licht tijdens de dagelijkse openstelling bij zonnig weer. ‘Dom open donker’ geldt voor openstelling tijdens donker weer. De eredienst, het ochtendgebed, de vespers, het concert op zatermiddag hebben alle hun eigen instellingen.” Moet er binnen die vaste instellingen toch nog meer of minder licht zijn, dan zijn met een schuifje de lampen te dimmen of te versterken. Kon laat het graag zien met zijn smartphone.  Boven de tientallen bezoekers in de kerk gaan lampen aan en uit, harder of zachter branden. Het systeem werkt en elke nieuwe lichtcombinatie verandert de sfeer in de kerk.

Kortsluiting
Kon putte geld voor het nieuwe licht uit een reserve die sinds jaar en dag bestond voor dit doel. En hij deed zuinig. Wat niet per se vernieuwd moest worden, bleef intact. Bijvoorbeeld de armaturen tegen de zuilen, buisachtige vormen met licht naar boven en naar beneden. “Daar ontstond veel discussie over. Die armaturen waren ook van dertig jaar geleden, sommige mensen vinden ze gedateerd en lelijk. Aan de andere kant: ik vind dat ze de laatste decennia bij de kerk zijn gaan horen. Bovendien zou vervanging veel geld kosten: het verwijderen van de oude armaturen, aanschaf van nieuwe, aanpassen van de leidingen. Vermeulen bedacht een passende oplossing: “Voor het indirecte licht naar boven werden er uplighters ingebouwd. Voor het directe licht omlaag kwamen er 3 kleinere lampen van ieder 3 Watt.” In het noordertransept hingen al achttien jaar grote buizen. Die voldeden prima en Kon wilde ze laten hangen, maar mooi waren ze niet. Door de werkzaamheden in de kerk kwam het tot kortsluiting in het besturingssysteem kapot. Kon: “Toen moesten we alsnog de armaturen vernieuwen. Uiteindelijk is iedereen, en ik ook, heel blij met het resultaat.” Alle verlichting is wit, kleurmogelijkheden waren te kostbaar. Bovendien heeft de kerkelijke gemeente die kleuren niet nodig. Verhuurders brengen, als ze licht in kleur nodig hebben, zelf draagbare, snoerloze spots mee. Potentiële huurders zijn trouwens blij verrast als ze de vele mogelijkheden van de verlichting zien.

Kroonluchters
De sierlijke kroonluchters in het schip zijn de enige lampen die buiten het geautomatiseerde systeem vallen Zij zijn te bedienen vanuit de regelkast. De oorspronkelijke LED-lampen voor de kroonluchters uit de offerte kwamen Kon net even iets te duur over. Hij zocht op internet naar een goedkoper alternatief en vond exemplaren die een tientje per stuk lager geprijsd waren. Voor 130 lampen toch weer € 1.300,-- bespaard. Hij draaide ze er zelf stuk voor stuk in. Deze lampen zijn niet dimbaar, ze vormen, indien gewenst, een sfeervolle aanvulling op het gewone licht. Ook de nevenruimtes van de kerk, waaronder het Domcafé en de winkel, voorzag Kon zelf van LED-verlichting. Ook daar bespaarde hij geld mee, Het was veel werk, de reacties zijn uitsluitend positief. Zelfs de liederen in het nieuwe Liedboek zijn beter te lezen onder het nieuwe licht voor de Domkerk.
De opdrachtgever is meer dan tevreden met het resultaat. Koster Toos van Rijn kreeg tranen in haar ogen toen ze de kerk in haar nieuwe licht zag. Installateur Verweij roemt de samenwerking met Vermeulen. En Hendrik Jan Vermeulen zelf komt superlatieven te kort om deze prestigieuze opdracht te beschrijven. “Het is zo’n overweldigend succes, het is zo fijn daar te zijn. Elke plaats in de kerk heeft het licht gekregen dat erbij past en dat geeft de kerk een prachtige nieuwe uitstraling.”

Links:
Gemeente: www.domkerk.nl
Lichtontwerp: www.lichtendekerk.nl
Installatie: www.veu.nl

 Tekst: Kees Posthumus | Beeld: Léontine van Geffen-Lamers